Yên Tử Cư Sĩ Trần Đại Sỹ

NAM QUỐC SƠN HÀ

Hồi 1

 

Quyển I

Quyển II

Quyển III

Quyển IV

Quyển V

 

In ra

QUYỂN I

HỒI THỨ NHẤT

Tiềm Long Hàn Vi

(Lấy ư trong Nhị-thập tứ hiếu:

Đức đại thánh họ Ngu tên Thuấn,
Buổi tiềm long gặp vận hàn vi.

Ư nói:

vua Thuấn trong buổi vận số chưa tới, ví như con rồng c̣n ch́m dưới nước, chưa vùng vẫy.

Thuật giả mượn ư hai câu này để tả thời thơ ấu của Linh-Nhân hoàng thái hậu)

Niên hiệu Long-thụy Thái-b́nh thứ sáu, đời vua Lư Thánh-tông, là năm Kỷ-Hợi (1059), bên Trung-nguyên nhằm niên hiệu Gia-hựu thứ tư, đời vua Tống Nhân-tông.

Bấy giờ vào tiết tháng hai, hoa soan nở rực bầu trời. Mỗi trận gió thổi, là y như những cánh hoa tím nhạt bay lả tả trong không gian. Bên bờ những con sông nhỏ, hoa tầm xuân nở rực lên mầu hồng. Những áng cỏ non ven đường trổ mầu xanh non, mướt như tơ. Giữa cảnh hoa xuân rực rỡ ấy, một kỵ binh phi như bay trên con đường dài. Khi đến cổng làng Sủi, th́ ngừng lại. Toán Hoàng-nam gác cổng đồng loạt đứng dậy hỏi:

– Huynh ơi, có công văn ǵ đấy?

Ghi chú:

Thời Lư, con trai đến tuổi mười sáu, th́ được làng làm lễ rất trọng thể, rồi ghi tên vào một cuốn sổ vàng. Kể từ ngày ấy được gọi là hoàng nam (con trai vua). Cũng kể từ đấy, hoàng nam được cấp ruộng công điền để cầy cấy, được tham dự những buổi họp của làng xă, cùng đóng góp vào công việc ích lợi chung trong làng, ngoài nước. Hoàng-nam được coi như một tài nguyên quốc gia. Sang triều Lê, Nguyễn được đổi thành xuất đinh.

Viên kị binh vẻ mặt nghiêm trọng nói với người trưởng toán canh cổng làng:

– Anh Tề à. Có lệnh khẩn, tôi cần trao tận tay cho ông Lư, anh đưa tôi vào ngay đi.

Người trưởng toán Hoàng-nam, tên Tề cầm cái dùi đánh vào chiếc mơ h́nh con cá một hồi lẻ ba tiếng, rồi đứng lên, nói với viên kị binh chạy trạm:

– Mời huynh đến nhà cụ Lư với tôi.

Hai người sóng vai vào làng. Trong khi một hoàng-nam khác cầm lấy cương ngựa của viên kỵ binh, cột vào gốc cây bên cạnh. Cụ Lư-trưởng đă khăn áo chỉnh tề đứng đón ở trước cổng nhà. Viên kị binh cúi đầu chào:

– Kính cụ Lư. Có thư của quan huyện Gia-lâm đạt đến cụ.

Ông Lư tiếp thư, miệng cười:

– Mời anh vào uống chén trà đă.

Viên kị binh lắc đầu:

– Cháu cảm ơn cụ nhiều, để khi khác. Cháu c̣n phải chạy trạm nữa.

Ghi chú:

Thời Lư, Trần, những kị binh chạy trạm, đem lệnh từ phủ huyện hay triều đ́nh đi các nơi, được dân chúng, hương đảng quư mến, chiều đăi v́ họ là những người có đức hạnh tốt, lại phải học lễ nghĩa rồi mới được giao việc. Từ đời Lê về sau, th́ triều đ́nh, hay nghe lời lính trạm bắt tội hương đảng, nên bọn lính trạm thường hống hách vô cùng. Hơi tư là hoạnh họe, đ̣i tiền, đ̣i ăn uống.

Viên kỵ binh lễ phép chào rồi ra đi. Cụ Lư cầm bao thư lên xem, ngoài đóng dấu con chim ưng bay trên trời, chân cặp hai thanh gươm. Kinh nghiệm giúp cụ biết đây là công văn của Khu-mật viện. Cụ vội mở ra đọc. Bức công văn khá dài, đến bốn tờ giấy. Đọc xong, cụ bảo Tề:

– Cháu đánh trống mời quan viên ra đ́nh làng họp khẩn cấp.

Tề trở về điếm cánh, cầm dùi đánh trống. Mới sau một khắc, mà dường như tất cả chức sắc trong làng đă lục tục kéo đến đ́nh. Như thường lệ, quan viên làng ngồi làm bốn chiếu trên bốn bệ. Bệ cao nhất dành cho các vị quan lớn về hưu, bệ này cao đến hơn ba thước (75cm). Bệ thứ nh́ cao hai thước, dành cho các vị đỗ đạt. Bệ thứ ba cao hơn thước dành cho ông tiên chỉ, lư trưởng, phó lư, trương tuần. Các chiếu c̣n lại dành cho trưởng xóm, cùng các viên chức khác.

Ghi chú:

Hồi này thuật thời thơ ấu của Linh-Nhân hoàng thái hậu, thường gọi tắt là Ỷ-Lan thái hậu (1059). Mọi sự kiện tôi căn cứ vào cuốn phổ mà tiền nhân tôi để lại. Phần cuối cuốn phổ có chép hương ước của làng Siêu-loại, tức làng Sủi là quê hương ngài. Hương ước này làm vào niên hiệu Thiên-phù Duệ-vũ nguyên niên đời vua Lư Nhân-Tông, tức năm Canh-Tư 1120. Như vậy hương ước làm sau khi Ỷ-Lan thái hậu băng ba năm, tôi chắc những thủ tục điều hành trong làng chưa thay đổi làm bao so với hồi ngài c̣n niên thiếu, bởi chỉ cách nhau 61 năm. Làng Siêu-loại nay thuộc xă Phú-thị, huyện Gia-lâm, Hà-nội.

Lư trưởng đứng lên cung tay:

– Tŕnh trên có các quan lớn, các chức sắc. Quan huyện Gia-lâm mới đạt thư khẩn cấp đến cho làng ta.

Cụ Tiên-chỉ hỏi:

– Có chuyện ǵ rồi ư?

– Vâng, quả thế. Quân Tống lại xâm lăng vào Bắc-biên. Vua bà B́nh-Dương cùng pḥ mă Thân Thiệu-Thái cấp báo về triều đ́nh. Long-Thụy hoàng đế họp đ́nh thần. Quan Tư-không Lư Đạo-Thành, quan Tể-tướng Dương Đạo-Gia, quan Văn-minh điện đại học sĩ Bùi Hựu bàn nên sai sứ sang cáo với Tống triều. Quan Thái-sư Dương B́nh, Thái-úy Quách Kim-Nhật, cùng với quan Tả kiêu-vệ đại-tướng quân Lư Thường-Kiệt bác ư kiến, đ̣i áp dụng chính sách Bắc-cương của Khai-Quốc vương.

Trưởng giáp Nhất hỏi:

– Cụ Lư à, cháu c̣n trẻ, không biết rơ chính sách Bắc-cương ra sao, xin cụ chỉ dạy cho.

Cụ Lư được dịp bầy tỏ sở kiến của ḿnh:

Nguyên vào niên hiệu Thuận-thiên thứ mười bẩy (1026), quan Thái-sư phụ quốc thái úy là Khai-Quốc vương cùng triều đ́nh Bắc-biên họp mấy ngày, rồi đưa ra đường lối đối phó với bọn biên thần Tống hiếu sự. Chính sách gồm bẩy điều. Nhưng điều quan trọng nhất là: đối với triều đ́nh th́ hậu lễ, lời khiêm. Đối với bọn biên thần th́ thẳng tay dùng sức mạnh.

Ghi chú:

Xin đọc Anh-hùng Bắc-cương, cùng tác giả, 4 quyển.

Ông Phó lư hỏi:

– Vụ Tống dở quẻ ra làm sao xin cụ nói cho rơ để cả làng được hiểu.

Lư trưởng bỡ ngỡ một chút rồi hướng vào một người già, tóc bạc phơ, nhưng không râu, ngồi ở chỗ cao nhất:

– Vụ này Quân-hầu biết nhiều, xin Quân-hầu giảng cho .

Lăo già gật đầu nói:

– Được, được chứ.

Một thanh niên hỏi bạn:

– Ông này có phải là Trung-nghĩa hầu không? Lư lịch ông ra sao?

- À, ông có tên là Trịnh Quang-Thạch, vốn là gia tướng của quan Kiểm-hiệu Thái-phó, Tả-bộc-xạ, Đồng-trung-thư môn hạ b́nh chương sự, Chiêu-văn-quan đại học sĩ, giám tu quốc sử Dương Đức-Thành, tức Tể-tướng thời vua Thái-tông. Hồi trẻ ông hầu tiểu thư con quan Dương tể tướng. Sau tiểu thư tiến cung được phong Thiên-Cảm hoàng hậu, ông tự thiến làm thái giám hầu Hoàng-hậu. V́ ông có vơ công cao, cùng văn tài, nên dần dần được thăng lên đến chức Nhập-nội đô-tri. Ông cũng có thời cầm quân. Lúc về hưu, ông được thăng hàm Trung-nghĩa đại tướng quân, tước Siêu-loại hầu. Vùng ḿnh ở đây là ấp phong của ông. Khi mới được phong, ông đem tông tộc, rồi mượn thêm một số nhân sĩ, mở ra trường Trung-nghĩa để dạy văn, luyện vơ cho thiếu niên. Hiện có rất nhiều vơ tướng, văn quan xuất thân từ trường ông, nên ông có uy tín với triều đ́nh.

– Hèn ǵ ai cũng cung cung kính kính với ông.

Siêu-loại hầu nói:

– Từ xưa đến giờ biên giới Tống-Việt thường ngăn cách bằng 207 trang ấp. Các trang ấp này là lạc ấp c̣n sót lại từ thời vua Hùng. Mỗi trang là một gịng họ, người cai trị là một lạc hầu. Người Hán gọi là khê động. Các khê động thường bị biên thần Tống lấn áp, đe dọa, v́ vậy khi th́ họ theo Tống, khi th́ họ theo Việt. Vào thời vua Thái-tông, Khai-Quốc vương giúp cho tộc Nùng nổi lên, đánh chiếm Lưỡng-quảng. Nùng Trí-Cao được tôn làm Nhân-Huệ hoàng đế (1052), quốc hiệu là Đại-Nam. Nước Đại-Nam bao gồm lănh thổ 107 khê động với Lưỡng-Quảng. Đại-Nam, Đại-việt, Đại-lư, Lăo-quan, Xiêm-la, Chân-lạp, Chiêm-thành kết thành tộc Việt, để chống lại Tống, nếu Tống xâm lăng.

Ông ngừng lại, đưa mắt nh́n cử tọa rồi tiếp:

– Nhưng khi Trí-Cao đắc thế rồi th́ y lại muốn dùng 9 tộc Nùng cai trị các tộc Mán, Thái, Trang, Mèo, Lô-lô, Tày. Các lạc hầu của 198 tộc khác chống lại. Trí-Cao thẳng tay đàn áp. Y c̣n bắt các tộc khác bỏ phong tục, tiếng nói của ḿnh, mà học tiếng Hán, chữ Hán. Thế là Đại-Nam bị rạn nứt. Thấy việc nguy hại, vua bà B́nh-Dương phải can thiệp. Nhưng Trí-Cao cho rằng nước ḿnh c̣n lớn hơn Đại-Việt, dân đông hơn tất cả các nước thuộc tộc Việt, nên y không nghe. Sau cùng chính vua Thái-tông sai sứ sang khuyên răn, y cũng không nghe. V́ vậy, 198 tộc khác bỏ Đại-Nam, xin trở về với Đại-Việt, rút lại lănh thổ của y chỉ có 9 khê động Nùng với phần đất Lưỡng-Quảng. Tống ḍ được tin đó, sai Địch Thanh mang đại quân sang đánh. Người Hán tại Lưỡng-Quảng nổi lên theo Tống. Lúc đầu Trí-Cao thắng được mấy trận. Sau bị bại, mất hết vùng Quảng-châu, Khâm-châu, Liêm-châu. Y vội rút về Quảng-Tây. Biết thế nguy, y cầu cứu với vua Thái-tông.

Ông ngừng lại, nhấm một chung trà. Đám thanh niên trẻ nhao nhao lên hỏi:

– Thưa cụ thế Đại-Việt có cứu Trí-Cao không?

Siêu-loại hầu hỏi ngược lại:

– Theo chư vị, Đại-Việt có nên cứu hay không?

Lập tức cả đ́nh ồn lên bàn tán, kẻ th́ bảo nên cứu, người th́ bảo không nên. Siêu-loại hầu hỏi một trung niên nam tử:

– Thầy đồ Thái, thầy là người có kiến thức, thầy cho biết ư kiến?

Làng Thổ-lội có hai thầy đồ dạy chữ. Thầy thứ nhất ăn lương của trường Trung-nghĩa, họ Trần, tên là Trọng-San. Thầy đồ thứ nh́ ăn lương vua, họ Quách tên Sĩ-An, nhưng v́ cụ Tiên-chỉ trong làng cũng tên là Sĩ-An, nên thầy xin đổi là Thái, để kiêng húy vị ngồi đầu hương đảng. Nghe Siêu-loại hầu hỏi, thầy đứng dậy cung tay:

– Thưa cụ, nếu cháu là vua Thái-Tông th́ cháu cứu y.

Lập tức có nhiều tiếng ồn ào:

– Không cứu tên phản bội. Không, không cứu.

Thầy đồ Thái nói:

– Thưa cụ, theo như cháu nghĩ, người xua quân đánh chiếm Lưỡng-Quảng là Khai-Quốc vương chứ không phải vua Thái-Tông. Chính Vương đă ứng mệnh trời, hợp ḷng người, cùng vơ lâm suất lĩnh tộc Việt tiến đánh chiếm lại đất cũ thời vua Hùng. Vương giao cho tiên-cô Bảo-Ḥa tổng chỉ huy. C̣n sắc dân Nùng với Trí-Cao chỉ có một đạo quân nhỏ. Ngôi vua với nước Đại-Nam như từ trên trời rơi xuống cho Trí-Cao với 9 khê động Nùng. Nên sau khi lên ngôi vua, Trí-Cao bắt buộc phải dùng người Hán, dùng văn tự Hán. Dĩ nhiên người Hán khuyên y nên tách khỏi tộc Việt thành một nước riêng. Cái ngu của Trí-Cao là phía Bắc Đại-Nam tiếp giáp với vùng Kinh-hồ của Tống. Vùng này vua Tống phong cho pḥ mă Tự-Mai làm Kinh-Nam vương. Đáng lẽ Trí-Cao phải biết rằng Kinh-Nam vương là người dùng binh giỏi nhất Hoa-Việt, y cứ dựa vào Vương để Vương làm bức tường trấn Tống cho, th́ Đại-Nam vững như bàn thạch. Đây y lại vô lễ với Vương. Y viết thư cho Vương mà dám xưng trẫm, coi như ḿnh là Hoàng-đế, c̣n Vương chỉ là một quận vương mà thôi. Nên Vương mới để cho Địch Thanh đem quân vượt Kinh-Nam đánh y. Bây giờ, quân Tống đến đánh, tất nhiên người Hán phản y về với Tống, y lâm đường cùng. Nếu ta cứu y, th́ sau này vĩnh viễn y phải quy phục Đại-Việt.

Mọi người vỗ tay hoan hô.

Siêu-loại hầu nói:

– Khi Địch Thanh tới đánh Trí-Cao th́ Khai-Quốc vương đang vân du tại Chân-lạp. Vua Thái-Tông không chịu cứu y. Khai-Quốc vương được tin, trở về, xin vua xuất binh cứu Trí-Cao. Vua bằng ḷng, nên Vương sai Trấn-Bắc đại tướng quân Vũ Nhĩ đem đạo quân biên pḥng vượt biên đánh phía sau Địch Thanh. Nhưng khi quân ta vừa vào đất Tống th́ toàn thể nước Đại-Nam đă bị Địch Thanh chiếm. V́ vậy Vũ Nhĩ phải rút quân về (1053).

Hầu thở dài:

– Chuyện đó vừa dứt th́ vua Thái-Tông băng hà. Thấm thoát nay đă bẩy năm (1059). Sau khi Địch Thanh diệt Trí-Cao, y tổ chức lại vùng Lưỡng-Quảng. Triều đ́nh Tống biết dùng những tướng bại trận để trấn Nam-thùy, v́ họ có kinh nghiệm. Nhưng chính bọn này lại hay gây rối.

Phó lư hỏi:

– Bẩm quân hầu, đó là những tên nào vậy?

Một trong những viên quan có tài là Tiêu Chú. Y xuất thân tiến sĩ, nhưng giỏi việc binh. Hồi Trí-Cao đánh, y làm chức Tri huyện ở Quảng-châu. Y khôn khéo rút quân về vùng Chương-giang, đợi Đich Thanh tới đánh, y mới phản công. Chính y bắt sống được mẹ và con Trí-Cao. Sau khi Trí-Cao bị dẹp, Tống phong cho y coi Ung-châu, cuống họng của Tống thông với ta. Y có ư định đánh lấy Đại-Việt. Y cho tuyển quân, huấn luyện, gửi tế tác sang ta. Y đă nhiều lần dâng biểu về triều để xin tŕnh bầy phương lược đánh Đại-Việt. Nhưng quan trên của y là Lư Sư-Trung, Tiêu Cố luôn bác ư kiến của y. Vả trong triều, vua Tống là anh em kết nghĩa của Kinh-Nam vương Tự-Mai, ngài chủ trương giữ vững mặt Nam, để chống mặt Bắc, nên Chú không làm được ǵ. Nhờ Kinh-Nam vương Tự-Mai cho biết rơ ư vua Tống cùng bọn quan coi Quảng-Tây không muốn gây hấn ở Nam-phương, v́ vậy vua Thái-tông mới cương quyết: hơi đụng chạm là phản ứng thực mạnh. Nên nay mới có việc đem Thiên-tử binh lên để làm cho Tống kinh hăi

Ghi chú:

Sự kiện này chép trong Tống-sử, quyển 332, trang 10.676, Lư Sư-Trung truyện. Trang 10.690 Lục Sằn truyện. Quyển 334, trang 10.727 Thẩm Khởi truyện. Trang 10.732 Tiêu Chú chuyện.

Phó lư hỏi:

– Vậy bây giờ Tống dở quẻ, không rơ Long-Thụy hoàng-đế quyết định sao?

Lư trưởng đáp:

– Ngài đồng ư giải quyết theo chính sách Bắc-cương thời Thuận-thiên. Ngài truyền cho Tả kiêu-vệ đại tướng quân, Thái-hà hầu Lư Thường-Kiệt mang mười đạo Thiên-tử binh lên Bắc-cương đặt dưới quyền vua bà B́nh-Dương, để đối phó với giặc. V́ vậy quan huyện Gia-lâm truyền cho làng ta phải cấp một trăm dân đinh chuyên chở lương thảo trong ṿng một tháng.

Ghi chú:

ĐVSKTT, Lư Kỷ: Năm Kỷ-Hợi, niên hiệu Chương-thánh Gia-khánh nguyên niên, (Tống niên hiệu Gia-hựu năm thứ tư) mùa xuân, tháng ba, đánh Khâm-châu nhà Tống, dương oai rồi rút về, v́ (vua) ghét Tống phản phúc.

Các quan viên xă đồng ồn lên những tiếng bàn tán xôn xao. Cụ Tiên-chỉ hỏi Trương-tuần:

– Anh Huy, anh có thể cấp được trăm Hoàng-nam ngay ngày mai không? Làng ta có đủ lương thực cho trăm Hoàng-nam ăn một tháng không?

Trương tuần Huy găi đầu:

– Bẩm cụ được chứ. Tính tuổi từ mười ba đến ba mươi, xă ḿnh có hơn hai trăm xuất đinh. Hiện nay ruộng mới cấy, công việc đồng áng tạm ổn. Tuy nhiên xă ḿnh đang có vụ khơi sâu ḷng con lạch dẫn nước. Nếu nay lấy đi trăm hoàng nam, th́ phải tạm ngưng vét lạch. C̣n lương thảo th́ làng ḿnh dư giả.

Siêu-loại hầu dơ tay lên, ư muốn nói, lập tức trong đ́nh im phăng phắc. Tiếng cụ oang oang:

– Nước Đại-Việt ta có truyền thống nam hùng, nữ kiệt. Nay nhân lúc không bận việc nông tang, khi nam phải ra trận, th́ nữ thay thế vét lạch. Ta tuy tuổi trên bẩy mươi, nhưng sức c̣n tráng kiện, ta cũng ra vét lạch với bọn cháu chắt. Bà nhà ta th́ thổi xôi, nướng gà cho chúng ăn.

Lập tức các cụ già chiếu nhất cũng hưởng ứng:

– Quân hầu đă dạy thế th́ chúng tôi cũng xin theo gương quân hầu.

Cụ Lư lắc đầu:

– Bẩm các quan dạy thế, chứ bọn con đâu dám.

Một cụ già cười:

– Bọn già này chưa chết mà, chúng tôi tuy chân tay run, không vét kinh được, th́ cũng chống gậy ra kể chuyện đời xưa cho bọn cháu gái nghe, hầu cổ động ḷng hăng say của chúng.

Buổi họp định rơ những Hoàng-nam nào được cử đi vận lương; những phụ nữ nào phải đi vét lạch. Tuy buổi họp diễn ra êm đẹp, v́ người người đều một ḷng với đất nước, một ḷng với làng xă. Nhưng khi chấm dứt, th́ gà đă lên chuồng khá lâu, bóng đêm phủ xuống trong làng. Mọi người thư thả ra về, trong làng rộn lên niềm vui, v́ tin tưởng rằng ta sẽ thắng giặc Tầu.

Trương tuần Huy nói với thầy đồ Thái, trưởng giáp Nh́ trong làng:

– Này thầy đồ Thái, giáp thầy có bao nhiêu Hoàng-nam đi biên?

– Gần như hết. C̣n thanh nữ th́ mất bốn đứa phải đi vét lạch, bây giờ tôi đi báo cho cha mẹ chúng biết.

Thầy đồ Thái đến xóm Nh́, tới trước cổng một căn nhà thanh lịch, thầy giật chuông. Một thiếu nữ cầm đèn chạy ra, thấy ông, cô vội cung tay:

– Lạy thầy ạ. Mời thầy vào chơi.

– Minh-Đệ đấy à. Bố, mẹ có nhà không?

– Thưa thầy bố mẹ con sắp về đấy ạ, rước thầy an tọa ạ.

Thầy đồ Thái hỏi:

– Minh-Đệ à, con đă hiền hậu, lại học giỏi, sao không thi vào trường Trung-nghĩa mà học? Bỏ học uổng quá.

– Thưa thầy tại v́ nhà con thiếu người làm, nên mẹ con bảo con ở nhà làm việc đấy ạ.

– Kể cũng lạ, với hoàn cảnh nhà con, th́ mượn đến mười người ở cũng cứ được đi. Con vừa thông minh, cần cù, lại có đức tốt, mà bỏ học thực đáng tiếc. Trong khi Minh-Can vừa hung dữ, vừa đành hanh đỏ mỏ, th́ lại cho đi học. Khó hiểu quá.

Minh-Đệ rơm rớm nước mắt:

– Thưa thầy tuy không được đến trường nữa, nhưng con vẫn đọc sách để hiểu biết thêm. Con lại mượn sách của Trinh-Dung về đọc cho khỏi quên.

– Ừ, như vậy cũng được. Con đă được học Tứ-thư, Ngũ-kinh, Bắc-sử, Nam-sử, lại biết làm thơ, làm phú. Như vậy tạm đủ. Nhà Trinh-Dung có nhiều sách quư, con mượn về đọc để mở mang kiến thức. Cổ nhân dạy rằng: học thầy không tầy học bạn. Thế con đă đọc thêm được những bộ nào?

– Thưa thầy con đọc thêm được bộ Chiến-quốc sách, Lục-thao, Tam-lược, Tôn-Ngô binh pháp, Đạo-đức kinh, Nam-hoa kinh, Hàn-Phi tử.

– Chà, con đọc rộng đấy. Sách của Đạo gia chỉ đọc để biết mà thôi, chứ không ích lợi ǵ. Con nên t́m đọc về sử. Với sử, mỗi kỷ, mỗi thế gia, mỗi truyện là một tấm gương sáng cho ḿnh. Trong tất cả học tṛ của làng, thầy thấy con có ngộ tính cao nhất, tiếc rằng con không được theo học thêm. Thôi, vua Trưng, cùng chư tướng như Trưng Nhị, Thánh-Thiên, Trần Quốc đâu có ai được học nhiều.

– Đa tạ thầy.

Đến đó có tiếng xe ngựa long cong, rồi ba người xuống xe. Minh-Đệ đon đả chạy ra cầm lấy giây cương ngựa:

– Bố ơi, mẹ ơi, có thầy đến chơi.

Một trung niên nam tử dáng người thanh nhă, cung tay:

– Kính thầy. Thầy đi họp việc làng có tin ǵ lạ không? Đệ, con pha trà mời thầy.

Chủ khách yên vị, thầy đồ nói:

– Anh Thiết này. Nước nhà có sự, dùng binh ở Bắc-biên. Làng ta phải cấp trăm hoàng nam chuyển lương. Các cụ trong làng quyết định bắt đám thanh nữ vét lạch thay cho đám hoàng nam. Trong nhà ông th́ Minh-Đệ, Minh-Can phải góp mỗi cháu mười công.

Một người đàn bà tầm thước bước xuống xe cùng một cô gái ngang tuổi với Minh-Đệ, nhưng quần áo lụa sang trọng vô vùng. Thầy đồ Thái đứng dậy:

– Chào chị Thiết.

– Chào thầy.

Đến đó Minh-Đệ bưng nước ra, khép nép cúi đầu:

– Mời thầy xơi nước ạ, mời bố mẹ xơi nước ạ.

Người đàn bà cau mày nh́n Minh-Đệ như nh́n con quái vật:

– Mày có câm cái mơm mày đi, rồi cút vào nhà không? Ra đây làm ǵ? Minh-Can đâu?

Minh-Đệ cúi đầu vào nhà, thiếu nữ quần áo sang trọng cung tay:

– Thưa thầy ạ.

– Không dám, Minh-Can hồi này ra sao?

– Thưa thầy con theo học trường Trung-nghĩa, văn, vơ đều tiến lắm ạ.

Bà Thiết hỏi:

– Này thầy, nhà tôi phải góp hai đứa, mỗi đứa mười công. Như vậy tôi xin để con Minh-Đệ làm cả hai mươi công có được không? Trời tháng hai mưa phùn, gió bấc lạnh thế này, mà bắt con Minh-Can đi đắp đất bùn ở lạch th́ chết chứ sống sao được.

Thầy đồ Thái ngạc nhiên:

– Trong hai đứa, tôi thấy Minh-Can khỏe hơn Minh-Đệ nhiều. Nếu phải thay thế th́ Minh-Can phải thay Minh-Đệ mới phải chứ?

– Thầy ơi, con Minh-Can là vàng là ngọc của nhà tôi, mới cần giữ sức, chứ con Minh-Đệ, nó có chết cũng không sao.

Thầy đồ tỏ ư bất măn:

– Tôi chỉ biết truyền lệnh của làng, c̣n cử ai đi là việc của gia chủ.

Nói rồi thầy từ tạ bước ra khỏi nhà. Bà Thiết để chồng tiễn thầy đồ. Bà gọi hai con gái lại:

– Sáng nay con Minh-Đệ đă dă bèo cho lợn ăn chưa?

– Thưa mẹ rồi ạ.

– Mày đă giặt quần áo chưa?

– Thưa mẹ xong rồi ạ.

Minh-Can xen vào:

– Nó chỉ giặt quần áo của bố mẹ, của nó thôi. C̣n quần áo của con, nó bỏ lại. Con bảo nó giặt, nó lủng bủng, rồi lờ luôn.

Bốp, bốp. Bà Thiết tát Minh-Đệ hai cái. G̣ má nàng nổi lên những nốt ngón tay đỏ hỏn:

– Này bướng này! Này hỗn này. Từ nay mày mà không giặt quần áo cho nó, th́ tao dần vào xác mày.

Minh-Đệ xoa tay vào má:

– Thưa mẹ, con cho lợn ăn, rồi giặt quần áo. Giặt chưa xong, con phải ngừng lại thổi cơm. Con đợi ăn xong, sẽ giặt tiếp chứ có phải con không giặt đâu? Nó là em, cũng khoẻ mạnh như con, sao nó không giặt, mà bắt con giặt?

Bốp, bốp. Bà Thiết tát cho Minh-Đệ hai cái nữa, nàng ngă chúi xuống nền nhà:

– Mày c̣n so b́ hả? Bà đánh cho mày chết th́ thôi. Cái ngữ như mày mà cũng so đo với nó được sao.

Bà tru tréo lên:

– Hừ, mày là cái thứ bèo bọt, cái thứ tôm tép; c̣n nó là tiên nga, là công chúa. Mày không biết thân, dám so đo. Hứ ! Bà nói cho mày biết, mai mày phải dậy sớm dă bèo, nấu cám lợn, giặt quần áo, sao cho tờ mờ sáng phải xong, rồi mang móng ra đ́nh làng để theo người ta đi vét lạch. Nhớ đấy, mày phải làm thay cho con Minh-Can nữa. Đi!

Minh-Đệ lau nước mắt, ra bờ sông giặt quần áo.

Minh-Đệ là con đầu ḷng của một gia đ́nh khá giả trong làng Sủi. Phụ thân nàng, ông Thiết là người theo đ̣i nghiên bút. Dáng người mảnh khảnh, tính t́nh ôn nhu văn nhă, lại có học, đúng ra năm mười tám hai mươi, bố mẹ đă hỏi vợ cho ông. Nhưng v́ theo đuổi việc học, lại lận đận nơi quan trường, nên măi năm 24 tuổi, ông mới kết hôn với một thiếu nữ môn đăng hộ đối, 16 tuổi tên Vũ-thị Tỉnh. Nhưng sau ba năm, bà Tỉnh không có con. Song thân lại hỏi cho ông người con gái kẻ chợ tên Minh-Giang. Sáu tháng sau Minh-Giang mang thai, đẻ ra Minh-Đệ. C̣n bà Vũ-thị Tỉnh th́ bỏ nhà ra đi. Minh-Giang không phải là một thiếu nữ xinh đẹp, dáng người nàng cao lớn, trông hơi thô, giọng nói đục đục, pha với cái oang oang, thành ra hơi giống tiếng người quát tháo. Minh-Giang cũng được theo học chút ít chữ nghĩa.

Không hiểu sao, ngay từ khi sinh ra, dù là con đầu ḷng, Minh-Đệ không đă bị bà mẹ ghét cay ghét đắng. Minh-Đệ được trao cho người vú nuôi, ăn ngủ cùng vú, thảng hoặc ông Thiết có bế bồng th́ bà vợ cau có nh́n ông như không hài ḷng. Mỗi lần Minh-Đệ khóc, là lập tức bị mẹ tát cho hai cái liền. V́ vậy suốt cuộc đời thơi ấu, mỗi lần thấy mẹ,là y như Minh-Đệ t́m chỗ trốn, như phải thấy một cái ǵ kinh hăi trên thế gian. Minh-Đệ sống cô độc với vú, sống với người ở, nàng không được hưởng một chút ǵ về t́nh mẫu tử. V́ mẹ coi con như một thú vật bất đắc dĩ phải nuôi trong nhà, nên từ vú, đến người ở đều nuôi Minh-Đệ như nuôi lợn, không mấy thiết tha chăm sóc. Minh-Đệ thơ thẩn chơi một ḿnh, đứa trẻ luôn kinh sợ, không biết khi làm cái này, có bị đánh không? Nói điều kia có bị chửi không ?

Hai năm sau nữa, Minh-Giang lại sinh ra một gái, đặt tên là Minh-Can, với ngụ ư đứa con này là gan là ruột của ḿnh. Lạ thay, vừa sinh ra, Minh-Can đă được mẹ yêu thương cực kỳ. Bà không mượn vú, mà đích thân ḿnh nuôi. Mọi săn sóc như tắm rửa, thay quần áo, nhất nhất bà đều tự tay làm. Sau Minh-Can đến hai con trai tên Mănh, Tráng, một con gái tên Minh-Nhàn, cuối cùng là đứa con trai tên Lợi. Tuy có sáu mặt con, nhưng bà cũng rửng rưng không mấy quan tâm đến chúng. Bà chỉ không quan tâm, chứ không đến nỗi ghét như đối với Minh-Đệ.

Triều Lư tôn sùng đạo Phật, nên không có việc trọng nam khinh nữ, lại nữa hào quang của vua Trưng cùng 162 tướng c̣n sáng rực. Mới đâythời Thuận-thiên (1010-1028) những danh tướng như vua bà B́nh-Dương đương kim trị v́ Bắc-biên kiêm chưởng môn phái Mê-linh; trưởng đại công chúa Bảo-Ḥa, chưởng môn phái Tản-viên, sư phụ của đương kim thiên tử; Vương-phi Khai-Quốc vương Thanh-Mai; các công chúa Kim-Thành, Trường-Ninh, Côi-Sơn... với những trận đánh sang Tống kinh thiên động địa. Cho nên trong hương đảng, ngoài lăng miếu phụ nữ được tôn trọng, con gái được hoc văn, luyện vơ như con trai.

Làng Sủi có ba trường học lớn. Một trường của thầy đồ Thái, ăn lương vua, dạy khai tâm cho trẻ con. Khi học tṛ trường làng có tŕnh độ khá, mới nhập học trường của Trung-nghĩa đại tướng quân Siêu-loại hầu. Trường này thường được gọi là trường Trung-nghĩa hầu. Trường dạy cả văn lẫn vơ. Trường thứ ba cũng dạy văn, luyện vơ, nhưng hơi xa, điều kiện thu nhận khó khăn hơn, đó là chùa Dâu. Sư trưởng của chùa, thuộc phái Tiêu-sơn, phái vơ xuất thân của vua Thái-tổ nhà Lư, đương kim chưởng môn hiện là Quốc-sư. Nên những học sinh được thu nhận đều trở thành đệ tử Tiêu-sơn, điều mà tất cả phụ huynh đều mơ ước con ḿnh được thu nạp.

Chị em Minh-Đệ, Minh-Can đều theo học với thầy đồ Thái. Bà Thiết chỉ theo dơi đường học vấn của Minh-Can. C̣n Minh-Đệ học ra sao, ăn ra sao, bệnh thế nào bà không biết tới. Bà xử dụng nàng như con ở, thứ con ở bị khinh miệt bị hắt hủi, để hầu Minh-Can. Hơi một tư là bà đánh, bà chửi. Minh-Can lại đành hanh, đụng chút là khóc bù lu bù loa, bịa chuyện mách mẹ, để Minh-Đệ phải đ̣n. Bà ra lệnh: khi bà đánh, mắng th́ Minh-Đệ tuyệt đối phải cúi đầu chịu đựng, không được khóc, không được căi, cũng không được nói

Chị em Minh-Đệ, Minh-Can đều theo học với thầy đồ Thái. Bà Thiết chỉ theo dơi đường học vấn của Minh-Can. C̣n Minh-Đệ học ra sao, ăn ra sao, bệnh thế nào bà không biết tới. Bà xử dụng nàng như con ở, thứ con ở bị khinh miệt bị hắt hủi, để hầu Minh-Can. Hơi một tư là bà đánh, bà chửi. Minh-Can lại đành hanh, đụng chút là khóc bù lu bù loa, bịa chuyện mách mẹ, để Minh-Đệ phải đ̣n. Bà ra lệnh: khi bà đánh, mắng th́ Minh-Đệ tuyệt đối phải cúi đầu chịu đựng, không được khóc, không được căi, cũng không được nói năng ǵ. Năm mười tuổi bà cho Minh-Can thi vào trường của Trung-nghĩa hầu. Minh-Đệ cũng xin cha mẹ cho thi. Lập tức bà Thiết mắng:

– Cái ngữ như mày, ăn không nên đọi, nói không lên lời, học hành được dăm ba chữ mèo cào, mà cũng xin thi vào trường quan ư? Ăn mày đ̣i xôi ṿ, sao mày không lên núi Tản xin tiên cô Bảo-Ḥa thu làm đệ tử, rồi sau gả mày cho Thái-tử một thể. Hừ ! Người chẳng đáng giá ḥn ch́. Ba hồn bẩy vía đ̣i đi vơng đào.

Bà nói nói bâng quơ một ḿnh:

– Voi đú, chó đú, chuột chù cũng nhảy.

Minh-Can đậu vào trường Trung-nghĩa hầu, học văn, luyện vơ, nghiễm nhiên trở thành thiếu nữ được khắp huyện kính trọng, với những hy vọng vào tương lai. Tuy mới mười tuổi, nhưng đă có nhiều gia đ́nh danh giá đánh tiếng kết thân.

C̣n Minh-Đệ th́ được cho nghỉ học, ở nhà giúp việc, phụ với người ở. Nàng trở thành người ở bậc nh́, loại người ở không công để hầu hạ Minh-Can cùng các em. Không được học, nhưng Minh-Đệ vẫn âm thầm đọc sách. Ngoài những sách của bố có sẵn, Minh-Đệ c̣n mượn thêm sách của nhà Trinh-Dung để đọc thêm. Hóa cho nên cái cô đơn, phẫn hận, khiến Minh-Đệ âm thầm đọc sách, kiến thức trở thành rất rộng, mà trong nhà không ai hay.

Mấy năm sau, một biến chuyển lớn đă làm thay đổi cuộc sống trong nhà ông Thiết.

Nhân bà chị ông Thiết mở một khách điếm và một tửu lầu lớn ở huyện, ông được chị cử làm quản lư, bà được cử trông coi trang trí tiếp khách. Từ nhà lên huyện khoảng một giờ đi bộ, nhưng hai ông bà đi về bằng xe ngựa. Công việc làm đ̣i hỏi ông bà phải có mặt từ sáng tinh mơ cho đến tối, đôi khi khuya ông bà mới trở về nhà.

V́ phải đi làm xa, nên ông bà cho vú già nghỉ, rồi mượn một người làm để trông coi con cái, cùng cơm nước. Nhưng một người làm, th́ không xuể đối với cả gia đ́nh tám người, lại thêm một đàn gia súc, nào là cặp chó, một đực tên Đức-Tâm, một cái tên Tâm-Đức. Tiếp theo là cặp mèo, mười con ngỗng, hơn hai chục con gà, bốn con lợn. Nên bà Thiết bắt Minh-Đệ phải trợ giúp cho chị người làm.

Chị này tên Sửu.

Chị Sửu nguyên là một nông dân, v́ chồng chết, lại không con, nên khi đi vào tuổi bốn mươi, sức khoẻ không cho phép chị làm những việc nặng nhọc như gánh lúa, bừa ruộng, tát nước, nên chị phải đi ở. Trái với cái tên Sửu, người chị nhỏ thó, khẳng khiu, dáng đi lịch bịch, cánh tay như chỉ c̣n xương, mặt chị tái mét, mà trên lớp da lúc nào cũng bóng những mỡ, mụn lớn, mụn nhỏ mọc lố nhố rất mất trật tự. Hàm răng chị nhuộm từ hồi c̣n con gái, nay đă bong hết lớp bên ngoài, nên trông nó hơi vàng vàng, xam xám. V́ yếu như thế, cho nên mọi công việc trong nhà chị đều đẩy cho Minh-Đệ hết.

Mỗi khi chị không chu toàn được việc chủ giao cho, th́ y như tối ông bà Thiết về, chị đi một đường kể lể nào thằng Tráng phá phách, thằng Lực nghịch ngợm, con Minh-Nhàn quấy khóc. Chị rất khôn. Chị biết rằng Minh-Can là đứa con cưng, nên chị chiều chuộng cô này rất mực. Đối với Minh-Đệ, chị thẳng tay bắt làm đủ mọi công việc đầu tắt, mặt tối. Hễ nàng mở miệng than là chị xui Minh-Can bịa chuyện về mách mẹ, lập tức nàng bị bà Thiết đánh đập. Mỗi lần như thế, bà Thiết nghiến hai hàm răng vào nhau, miệng rít lên:

– Trời hở trời! Con diều tha quạ mổ kia, mày có biết bố mẹ mày làm đầu tắt, mặt tối ra mới có miếng ăn cho mày không? Thế mà ở nhà mày c̣n tác quái hử ??? Hử ??? Hử ???

Bà nói với chị Sửu:

– Từ nay tôi cho phép chị, ngoài trừ con Minh-Can ra, bất cứ đứa nào không nghe lời chị, chị được dần vào xác chúng nó cho tôi.

Từ đấy chị em Minh-Đệ sợ chị Sửu một phép. Tiền ăn, tiền chợ, bà Thiết trao cho chị Sửu cả. Chị khôn lắm, chị biết ông bà đều ăn trưa, ăn chiều ở khách điếm, nên chị bớt đi một nửa tiền chợ. Thời bấy giờ, bữa sáng thường ăn vào lúc rạng đông, rồi người lớn ra đồng làm việc, trẻ con đi học. Buổi chiều ăn vào lúc gà lên chuồng. Cho nên hai bữa cơm, th́ bữa sáng chị cho bọn trẻ ăn rau, ăn tôm, cá. Bữa chiều chị cũng làm những món sang như thịt lợn kho, cá hấp, cá rán, nhưng chỉ cho mỗi đứa ăn chút ít thôi, duy Minh-Can th́ được ăn thả dàn; cốt sao c̣n dư lại chị cất vào chạn. Tối bà Hàn về, thấy trong chạn, nào thịt, nào cá dư thừa ê hề, th́ cho rằng chị Sửu thực thà, nuôi con ḿnh đầy đủ. Vào những ngày sóc, ngày vọng, bà Thiết dặn chị:

– Nhớ phải mua hoa quả, mua gà, nấu xôi để cúng gia tiên. Con gà đó, chị dành hai cái đùi cho Minh-Can, c̣n lại th́ cho bốn đứa kia. Cái cổ, cái cánh cho con nợ đời con Minh-Đệ.

Điều đó chị Sửu làm đúng. Chị giết gà, xôi xôi, mua hoa quả cúng, hai cái đùi cho Minh-Can, chị chỉ cho mỗi trẻ một miếng nhỏ, c̣n lại chị đem về nhà cho cháu, cho em chị ăn. Đối với Minh-Đệ, ngay chút ít nước luộc gà chị cũng không cho, chứ đừng nói là miếng thịt.

Ông Thiết th́ dù sao cũng là đàn ông. Ở cái xă hội xưa, xă hội đời Lư, chủ đạo tộc Việt dành cho người đàn bà rất nhiều quyền trong gia đ́nh. Nào nuôi con; nào dạy con; nào quản trị tiền bạc, của cải; nào giỗ tết; giao tế trong họ, ngoài làng đều do đàn bà đảm đương hết. Thành ra cái gia đ́nh ông Thiết, do bà Thiết nắm quyền, nhưng bà quên mất tất cả thiên tính trời cho để làm mẹ, dĩ nhiên làm sao bà có đủ đức của một phụ nữ trong chủ đạo tộc Việt. Cho nên, người ngoài nh́n vào, th́ thấy các con ăn mặc tươm tất, nhưng thực ra đám trẻ sống bơ vơ như mồ côi, không được hưởng chút t́nh mẫu tử nào.

Theo tục lệ làng xă tộc Việt từ thời vua Hùng, mỗi khi có những buổi họp quan trọng đến vận mệnh toàn xă như hôm nay, th́ mọi người phải hiện diện. Nếu như có những công việc tạp dịch góp sức vào công ích như đắp đường, làm cỏ, vét sông v.v. lệ làng định rơ những chức sắc nào, quan viên nào, được miễn. Tuy nhiên những người phải góp công, nếu v́ sức khoẻ, v́ việc nhà đa đoan, th́ có thể mượn người thay thế, làng cũng cho. Hôm nay, buổi họp diễn ra lúc buổi trưa, ông bà Thiết không có nhà, nên người trưởng xóm phải báo cho ông bà những quyết định của buổi hội. Việc làng bắt Minh-Đệ, Minh-Can mỗi người góp mười công, ư ông Thiết muốn dùng tiền mượn người thay thế cho con khỏi mệt nhọc, như những gia đ́nh khá giả khác. Trước đây, mỗi lần như vậy, ông lên tiếng đề nghị, th́ y như bà Thiết nhảy choi choi như khỉ đói xỉa xói vào mặt ông mà nêu ra đủ thứ tội của Minh-Đệ, thành ra lâu ngày, ông không c̣n tư quyền hành nào cả. Muốn giữ cho nhà cửa êm thắm, ông đành buông xuôi để mặc vợ.

Trời đă về khuya, cái lạnh tháng hai c̣n bao phủ không gian, nhưng Minh-Đệ vẫn phải ra bờ sông giặt quần áo. Từ hồi sáu bẩy tuổi, khi c̣n đi học, nàng được nghe thầy đồ kể chuyện rằng Bụt (Phật)có ngh́n mắt ngh́n tai, luôn nghe tiếng chúng sinh kêu cứu. Khi gặp đường cùng, cứ khấn Bụt là ngài hiện ra cứu giúp. Hồi nhỏ, bị mẹ đánh, bị Minh-Can hành hạ, nàng chỉ biết cắn răng chịu đựng. Sau này lớn lên, nàng thường khấn Bụt, mong Bụt hiện lên để che chở cho nàng. Rồi nàng tưởng tượng Bụt đứng trên mây, nàng chắp tay hướng lên không gian vô tận mà khấn Bụt, tâm sự với Bụt.

Có một lần Minh-Can dẫn bạn về nhà chơi, bắt nàng làm cơm đăi khách, nàng không chịu làm, v́ làm th́ lấy đâu ra thịt, cá cho bữa cơm chiều? Lập tức Minh-Can cùng bạn xúm vào dùng vơ đánh nàng. Dù nàng là chị, hơn hai tuổi, lớn trước, nhưng v́ Minh-Can học vơ, nên nàng đành chịu đ̣n. Mỗi lần nàng bị đấm, bị đă ngă lăn quay ra, chúng lại reo ḥ cười nói, tỏ vẻ khoan khoái. Chiều về, nàng đem chuyện mách bố mẹ, th́ bà Thiết cau mặt:

– Học th́ phải hành. Nó học vơ mà không có chỗ thử th́ sao biết được kết quả. Nay nó có mượn cái thây thối tha của mày mà đấm đá, th́ cũng là vạn phúc cho mày, mày c̣n đành hanh ǵ nữa đây?

Từ đấy Minh-Can thường rủ bạn về nhà chơi, mỗi khi thấy Minh-Đệ, chúng ngứa mắt, lại lôi nàng ra mà đấm đá. Nàng đành nghiến răng chịu đựng.

Một lần, chị Sửu mua thức ăn không nhiều, mà Minh-Can mang những bẩy tám người bạn về nhà đ̣i làm cơm ăn giữa trưa. Minh-Đệ vừa mở miệng nói rằng không đủ thức ăn, th́ Minh-Can cùng đám bạn xúm vào mà đánh, chửi. Nó hạ lệnh:

– Con ở hôi thối này. Không c̣n thức ăn th́ mày giết hai con gà mái trong chuồng kia cũng được chứ ǵ?

Biết rằng căi th́ ăn đ̣n, nàng đành bắt hai con gà đang đẻ làm thịt cho chúng ăn. Chiều hôm đó, bà Thiết về, không thấy hai con gà mái đẻ đâu, bà hỏi, Minh-Can le te đáp:

– Hồi trưa con Đệ nó giết gà đăi bạn nó là con Ngọc-Nam, Trinh-Dung, Ngọc-Huệ, Thanh-Thảo cùng với mấy thằng bạn mất rồi.

Minh-Đệ kinh hăi căi:

– Thưa mẹ, chính nó đem bẩy đứa bạn về, bắt con giết gà làm cơm đăi. Con chối, chúng nó xúm vào đánh con. Đây, mẹ xem, khắp người con đầy vết thâm tím đây.

Bà Thiết xỉa xói vào mặt nàng:

– Tiên sư bố mày, mày nứng l... lên, đem trai về nhà, lại bắt gà mái đẻ của tao giết đăi nó, rồi mày lại đổ cho con gái tao ư? Tao phải giết chết mày mới được.

Thế là bà đánh nàng túi bụi. Xưa nay, mỗi lần bị đ̣n, mà nàng phân trần, th́ y như bà Thiết c̣n đánh đến khi nàng không nói ǵ mới thôi. V́ vậy nàng nghiến răng chịu mưa roi, băo vọt cho qua.

Sau trận đ̣n, nàng ra bờ sông ôm mặt ngồi khóc. Nàng khấn Bụt, nói chuyện với Bụt. Nàng chắp tay:

– Lạy Bụt chứng giám cho con.

Rồi nàng kể hết nguồn cơn. Nàng vừa kể xong, th́ có tiếng nói trong, êm đềm phát ra:

– Tất cả những ǵ con đang phải gánh chịu, là do cộng nghiệp từ muôn vàn kiếp trước kết tụ. Nếu nay con cứ chống, cứ tránh né, th́ cái nghiệp xưa bao giờ mới giải hết?

Nàng ngửa mắt nh́n lên, th́ không phải là Bụt, mà là một bà quần áo trắng. Trong bóng đêm mờ ảo, nàng nghĩ ngay đến đức Quan-Thế-Âm hiện xuống cứu khổ cứu nạn. Nàng thụp lạy:

– Nam-mô cứu khổ, cứu nạn Quan-thế-âm Bồ-tát, xin Bồ-tát thương t́nh cứu con khỏi cảnh đau khổ này.

– Đau khổ, đau khổ. Thế con có biết trên thế gian này có không biết bao nhiêu chúng sinh đau khổ hơn con không? Ta cho con bốn câu để giải cái ẩn ức trong tâm. Con hăy nghe đây:

Nhân sinh đô thị mệnh an bài.

Con người ta sinh ra, đă được số mệnh an bài, nhà Phật gọi là nghiệp quả. Khi nghiệp nó tới, th́ phải thản nhiên chịu đựng, chứ nếu cứ chống đối th́ kiếp sau nó sẽ theo mà đ̣i măi.

Nhân thế nan phùng khai khẩu tiếu.

Trong thế gian này, đau khổ đầy dẫy, khó mà mở miệng cười được. Vậy th́ con có khổ một ḿnh đâu?

Khởi khả nhân vô đắc vận thời?

Cuộc đời thay đổi, người nào đang khổ rồi cũng có ngày vận tốt nó tới. Con muốn gấp làm chi?

Cử đầu tam xích hữu thần minh.

Ngửa đầu nh́n lên ba thước (75 cm) là có thần minh chứng giám. Con khỏi phải kêu oan!

Qua bốn câu khuyên của Quan-âm, Minh-Đệ cảm thấy trong người khoan khoái lạ thường. Ngài tiếp:

– Thôi, bây giờ ta tạm giải cái đau đớn thân xác cho con đă. Con hăy ngồi im, không được động đậy.

Quan-Âm cúi xuống, x̣e bàn tay để lên đỉnh đầu, một luồng nhiệt khí chạy khắp cơ thể nàng. Lạ thay, nhiệt khí chạy đến đâu, bao nhiêu cái đau đớn đều biến mất.

Nàng lại th́ thụp lạy, Quan-Âm phán:

– Thôi, lạy vậy đủ rồi. Bây giờ ta cho con ba cái bửu bối để tránh khỏi hoạn nạn. Con nhớ nhé, tuyệt đối không được kể cho ai nghe, bằng không con sẽ gặp tai ách ghê lắm.

– Con xin tuân lệnh.

Quan-Âm móc trong túi ra một tập sách nhỏ trao cho nàng:

– Đây là quyển sách loại bỏ túi, trong có chép bài kinh Bát-nhă, cùng yếu chỉ kinh Kim-cương. Lúc nhàn rỗi, trước khi đi ngủ, con hăy đem ra đọc, cùng suy nghĩ ư nghĩa thâm sâu. Nào, con hăy đọc theo ta.

Ǵ chứ kinh Bát-nhă th́ nàng thuộc ḷng, đă đọc hàng trăm, hàng ngh́n lần. Nàng cất tiếng đọc:

"Quán-tự-tại Bồ-tát,
Hành thâm Bát-nhă ba-la mật đa thời,
Chiếu kiến ngũ uẩn giai không,
Độ nhất thiết khổ ách.
...........
Yết đế, yết đế, ba la yết đế,
Ba la tăng yết đế,
Bồ đề tát bà ha".

– Con có hiểu nghĩa bài kinh này không?

– Dạ, con hiểu nghĩa Hán-Việt thôi, c̣n ư thâm sâu th́ con không được học.

– Như vậy cũng được rồi. Ta đă kiến giải bài kinh này, và chép trong tập yếu quyết mà ta cho con đây. Khi có thời giờ th́ con đem ra mà đọc. Ta cho con một yếu quyết: lúc nào trong ḷng cũng phải để trống không, nhăn không, nhĩ không, tỵ không, thiệt không, thân không, ư không. Nhớ đấy, hăy bỏ lục tặc ra ngoài.

Minh-Can nhận tập sách. Quan-Âm tiếp:

– Bây giờ con nhắm mắt, rồi từ từ bỏ hết nhăn, nhĩ, tỵ, thiệt, thân, ư. Trước hết bỏ nhăn đă. Con nhắm mắt lại. Bây giờ chỉ tưởng tượng thấy ta đứng trước mặt.

– Được rồi, con bỏ, không chú ư đến miệng đắng nữa. Được rồi, khá lắm, như vậy bỏ được thiệt rồi đó. Bây giờ không c̣n nghĩ tới thân ḿnh bị đau đớn, nóng hay lạnh nữa. Được. Như vậy vô thân rồi đó. Nào, hăy quên đi, không nhớ tới bị mẹ đánh, bị em làm nhục. Được, con quên mau lắm, thế là vô ư rồi. Cuối cùng là vô nhĩ. Con đừng chú ư đến xung quanh nữa, chỉ chú ư đến lời ta nói thôi. Được rồi, bây giờ hăy tập trung tinh thần đừng chú ư đến lời nói của ta nữa.

Thế là Minh-Đệ như người mê đi, không c̣n biết ǵ đến xung quanh. Cứ như thế, nàng nhập vào một giấc triền miên thâm sâu không biết bao nhiêu lâu, cho đến khi bàn tay Quan-Âm vỗ lên đầu, nàng mới tỉnh giấc.

Nàng cảm thấy người sảng khoái vô cùng tận. Quan-Âm phán:

– Con ngồi ngay ngắn lại. Được rồi. Từ từ hít hơi, hít làm nhiều nhịp. Mắt nhắm, nhưng nh́n vào tỳ-vị (lá lách, dạ dày),tưởng tượng khí từ ngoài vào mũi lên đỉnh đầu, rồi tỏa ra hai thái dương, mặt, cổ, chạy xuống bụng giữa. Được rồi. Bây giờ lại thở ra, thở làm nhiều nhịp, tưởng tượng khí từ bụng giữa xuống chân qua gối, bàn chân. Được rồi. Bây giờ lại hít vào, vẫn hít làm nhiều nhịp, tưởng tượng khí từ hai bàn chân chạy lên bụng trên. Được rồi. Bây giờ con thở ra làm nhiều nhịp, tưởng tượng khí tứ bụng trên lên đầu, rồi ra ngoài.

Sau hai lần hít, thở, người Minh-Đệ cảm thấy khoẻ mạnh vô cùng. Quan-Âm tiếp:

– Ta cho con ba bảo bối. Một là bài kinh Bát-nhă, hai là phương thức nhập tĩnh, ba là phương pháp thở hít cho khoẻ. Sau này, khi gặp nguy cơ về thần chí, th́ chiếu kinh Bát-nhă mà tự giải lấy. Gặp đau đớn thể xác th́ nhập tĩnh. C̣n như người mệt mỏi th́ thở hít. Nhưng nếu con nhập tĩnh rồi thở hít và nhẩm đọc kinh Bát-nhă th́ con sẽ có sức khoẻ vô biên.

– Con xin đa tạ ngài.

– Ta có một số yếu quyết, ta đọc cho con. Tùy theo duyên phận, con có ngộ tính cao th́ thuộc được nhiều. C̣n ngộ tính thấp, th́ thuộc ít.

Nói rồi bà đọc:

Âm nhu tâm pháp thị vô song,
Luyện khí, luyện công thực bất đồng.
Khí đắc, công thành, hậu luyện kiếm,
Giải trừ dương lực, phá ngạnh công.

Bà đọc đến đâu Minh-Đệ thuộc đến đó. Bà đọc một lúc 99 câu, Minh-Đệ cũng thuộc cả 99. Bà hỏi:

– Con thử đọc lại xem, con thuộc được mấy câu.

Minh-Đệ đọc thông 99 câu. Bà kinh ngạc:

– Ngộ tính con cao thực. Để ta giải thích cho con mười câu đầu, con luyện xong, ta sẽ giải thích tiếp.

Bà giảng giải ư nghĩa mười câu. Minh-Đệ luyện cho đến khi trời gần sáng th́ xong. Quan-Âm phán:

– Kể từ nay ta đặt tên cho con là Yến-Loan. Sau này mỗi khi con dùng tên này, th́ người của ta khắp nơi sẽ biết con là đệ tử của ta, mà giúp đỡ con. Ta dặn con một điều, từ nay bất cứ ai hỏi về ba bảo bối mà ta cho con, tuyệt đối con không được tiềt lộ gặp ta trong trường hợp nào. Nhớ không?

– Con ghi nhớ rồi.

Nói rồi nàng cúi xuống đảnh lễ. Sau khi lễ ba lễ, nàng ngẩng đầu nh́n lên, th́ không thấy Quan-Âm đâu cả.

Từ đấy nàng âm thầm thở hít, nhập tĩnh, đọc kinh Bát-nhă. Nhưng chưa bao giờ thử kết hợp cả ba thứ lại với nhau. Nàng ngẫm thấy rằng, trước đây người nàng bè bè ra, coi rất chướng mắt. Cứ sau thời gian luyện ba bảo bối, th́ sức khoẻ tăng lên, cơ thể thon dần lại, mắt sáng hơn lên.

Mười ngày sau Quan-Âm lại xuất hiện, giải thích thêm mười câu nữa, rồi nàng luyện trong mười ngày là song. Cứ như thế sau chín lần xuất hiện, Minh-Đệ được Quan-Âm giải thích hết 99 câu. Rồi từ đấy không thấy ngài hiện ra nữa. C̣n nàng th́ cứ âm thầm luyện một ḿnh.

Tiếng chuông chùa ban mai, làm Minh-Đệ tỉnh giấc, súc miệng qua loa rồi nàng phải vác một rổ lớn bèo đem thái nhỏ, trộn với cám, nhóm lửa nấu. V́ nấu bằng rơm, nên nàng phải ngồi bên bếp, không rời ra được. Tuy ngồi nấu cám lợn, mà nàng vẫn thở hít, để bồi bổ lại việc mất sức v́ không được ngủ.

Nồi cám sôi rồi, th́ chị Sửu mới thức giấc, chị le te sai nàng nhặt rau, nấu cơm.

Trời tảng sáng, cả nhà thức giấc. Cơm dọn lên. Cơm chia làm hai mâm. Mâm thứ nhất, ông bà Thiết ngồi với Minh-Can, c̣n lại tất cả ngồi chung một mâm với chị Sửu. Tuy ngồi không cùng mâm, nhưng bà Thiết luôn luôn hướng đôi mắt cá quả về phía Minh-Đệ:

– Con trời đánh, tại sao không ngồi cho thẳng lên, mà lại kḥm kḥm thế kia.

Minh-Đệ vội ngồi ngay ngắn lại.

– Cái đầu cá rô thế kia mà mày bỏ không ăn à?

Minh-Đệ vội gắp cái đầu cá rô bỏ vào bát.

– Đấy, nó ăn cá không à? Không bao giờ nó ăn dưa cả. Ăn hỗn thế th́ thôi.

Minh-Đệ vội gắp dưa ăn.

Minh-Can xen vào:

– Cái thứ hủi mà mẹ cứ nói hoài chi cho mệt. Từ nay mỗi bữa mẹ để bọn con ăn xong rồi cho nó ăn có phải khỏi chướng mắt không?

Bà Thiết như t́m ra cái ǵ mới mẻ:

– Này chị Sửu, từ nay chị đợi cả nhà ăn xong rồi hăy cho nó ăn nghe.

– Thưa bà vâng.

Vừa lúc đó, có tiếng trống ngũ liên thúc dân làng phải tới bờ sông nhận nhiệm vụ. Có tiếng gọi từ cổng vào:

– Minh-Đệ ơi! Đi thôi, mọi người đang tụ họp ở bờ sông chờ chúng ḿnh đấy.

Minh-Đệ vội buông bát đứng dậy, t́m cái móng, khoác áo tơi, chào bố mẹ rồi cúi đầu ra đi. Nếu ai tinh ư, sẽ thấy vai nàng rung động, và hai hàng nước mắt tuôn rơi. Đến cổng, đám bạn gái reo mừng:

– Đệ đấy à? Lại khóc rồi. Hôm nay chúng ḿnh vừa vét, vừa nói chuyện, tha hồ mà họp chợ như chim vỡ tổ.

– Tiểu thư Can đâu rồi? À, đời nào bà Thiết cho chân tay nàng lấm bùn nhỉ? Con vàng, con ngọc mà.

Minh-Đệ lẫn vào trong đám bạn gái. Trong đám bạn gái cùng lứa tuổi với Minh-Đệ th́ có bốn người là Trinh-Dung, Ngọc-Huệ, Thanh-Thảo, với Ngọc-Nam là thân nhất. Năm người nguyên là bạn học với nhau từ hồi năm sáu tuổi. Ngọc-Nam hỏi:

– Nghe thầy Thái nói, th́ Minh-Đệ phải làm những hai mươi công phải không? Chà, hai mươi ngày th́ chịu sao nổi?

Minh-Đệ thản nhiên:

– Đành chịu vậy chứ sao? Mẹ bắt th́ phải làm.

– Vô lư chi thậm, con nào cũng là con, tại sao Minh-Đệ lại phải cực khổ cho con Minh-Can sung sướng?

– Tự mẹ ḿnh muốn vậy, th́ làm sao bây giờ.

Thanh-Thảo bực ḿnh:

– Nói với Minh-Đệ tức bỏ bu đi ư. Chính bà ấy không có lấy một chút ư thức nào để tự vệ, th́ Ngọc-Nam có nói cũng vô ích.

– Ḿnh là người đọc sách th́ phải lấy chữ hiếu làm đầu.

Trinh-Dung lắc đầu:

– Bà làm như vậy mới chính là bất hiếu, chứ không thể coi là hiếu.

– Tại sao?

– Trời ơi! Bà thuộc làu Luận-ngữ, Hiếu-kinh mà không đọc Thuyết-uyển của Lưu Hướng sao? Trong đó Lưu nhắc chuyện thầy Tăng Sâm là người ngu hiếu.

– Nhắc cho ḿnh đi.

Trinh-Dung thuật:

"...Tăng Sâm bừa ruộng với cha, lỡ tay làm đứt mất một ít rễ. Cha là Tăng Tích giận lắm, lấy gậy đánh vào lưng. Tăn Sâm đau quá điếng đi một lúc mới hồi lại. Khi về nhà ông đến thưa với cha rằng:

– Hồi trưa con có tội, đến nỗi cha phải đánh, làm đau tay cha, con thực là lỗi đạo.

Nói xong ông lùi lại vừa gảy đàn, vừa hát, có ư để cha nghe tiếng, cho rằng Tăng Sâm không c̣n đau đớn ǵ nữa. Khổng-Tử nghe chuyện ấy, bảo học tṛ cấm cửa không cho Tăng Sâm vào. Tăng Sâm tự nghĩ ḿnh vô tội, nhờ bạn hỏi ngài rằng ḿnh tội ǵ? Khổng-Tử đáp :

Ngày ông Thuấn phụng sự cha là Cổ Tẩu, lúc cha sai khiến ǵ, ông luôn ở bên cạnh; lúc cha giận dữ muốn giết th́ lánh xa; cha đánh bằng roi vọt th́ cam chịu; đánh bằng gậy gộc th́ chạy trốn. Thế cho nên ông Cổ Tẩu không mang tiếng bất từ. Nay Sâm thờ cha liều ḿnh để chiều cơn giận đến nỗi ngất đi. Giá lỡ cha quá tay, mà chết đi, th́ có phải làm cho cha mắc tội không? Tội bất hiếu đó c̣n to hơn nữa.

Tăng Sâm nghe lại chuyện, vội đến tạ tội với Khổng-Tử".

Minh-Đệ chợt tỉnh ngộ:

– Ḿnh nhớ rồi. Cảm ơn Trinh-Dung.

– Cảm ơn! Nhưng rồi Minh-Đệ không có một chút chí khí nào th́ đâu cũng vào đấy.

– Ḿnh sẽ đổi dần dần.

Năm người tới bờ sông. Đây là con sông nhỏ, chiều ngang chưa quá hai chục trượng. Con sông này là chi nhánh của con sông cái. Sông tuy không sâu, nhưng nó là con sông dẫn nước cho hai ba xă trong việc nông tang. Bấy giờ vào tiết tháng hai, nước sông đang cạn tới đáy, nên rất thuận tiện việc vét ḷng cho sâu thêm. Dân làng được chia thành từng toán. Mỗi toán phụ trách vét một quăng. Cứ năm người là một toán. Trong toán, một người dùng móng xới đất, một người đỡ đất, rồi chuyển cho người thứ nh́, người thứ nh́ chuyển cho người thứ ba. Người thứ ba chuyển cho người thứ tư. Người thứ tư giữ nhiệm vụ đắp đất lên bờ sông.

V́ hoàng nam bị gửi đi tải lương, nên cứ năm sáu cô gái, mới có người đàn ông. Những người đàn ông này, tuổi trên bốn mươi cả rồi. Có thể nói, họ ở tuổi cha, tuổi chú của Trinh-Dung, Minh-Đệ. Những người đàn ông được chỉ định cầm móng xới đất. C̣n đám con gái th́ chuyển, đắp đất. Họ vừa làm, vừa hát, vừa cười đùa hồn nhiên, như không biết ǵ đến những nguy cơ tại Bắc-biên.

Khi mặt trời mọc cao, th́ các bô lăo xuất hiện. Các cụ chống gậy đến hỏi thăm, giám sát từng toán một. Cứ khoảng hơn giờ (120 phút ngày nay), th́ lại có hồi trống báo hiệu nghỉ một khắc (14 phút ngày nay). Trong lúc nghỉ ngơi, họ nói chuyện huyên thiên. Nào chuyện nhà, chuyện ruộng, chuyện vườn, chuyện đàn gà, chuyện ao cá. Có toán lại nói chuyện cổ tích về những mưu mẹo của người Tầu sai sứ sang gây rắc rồi với vua ta, rồi những thần đồng Việt xuất hiện, đối đáp với sứ Tàu v.v.

Toán của Minh-Đệ th́ chỉ bàn chuyện gia đ́nh nàng, về bà mẹ khắt khe với nàng, và cưng chiều Minh-Can. Trinh-Dung nổi cáu:

– Bà muốn chiều Minh-Can th́ chiều, nhưng ít ra nó cũng phải biết điều, chứ có đâu đành hanh đỏ mỏ, đặt điều làm cho chị phải đ̣n. Ḿnh như Minh-Đệ ḿnh nhè lúc bố mẹ đi vắng, ḿnh đập cho nó một trận, rồi muốn ra sao th́ ra.

Ngọc-Nam lắc đầu:

– Không ổn rồi! Con Minh-Can nó theo học trường Trung-nghĩa hầu, nó có vơ, đụng vào nó th́ nhừ đ̣n.

Trinh-Dung lắc đầu:

– Hoàn cảnh của Minh-Đệ th́ họa chăng có đại sư Mộc-Tồn Vọng-Thê mới cứu được mà thôi.

Nghe đến tiếng Mộc-Tồn Vọng-Thê ḥa thượng, mọi người đều im bặt, tỏ vẻ sợ hăi. Minh-Đệ hỏi:

– Mộc-Tồn Vọng-Thê ḥa thượng là ai vậy?

Đến đó cụ Lư-trưởng đi qua, nghe Minh-Đệ hỏi, cụ vẫy tay:

– Làm việc đi, làm việc đi, đừng nói bậy mà chết cả bọn bây giờ.

Thanh-Thảo than:

– Thôi th́ chỉ có cách khấn Bụt hiện lên giúp, may ra được mà thôi.

Ǵ chứ khấn Bụt th́ Minh-Đệ đă khấn nhiều rồi, nhưng chẳng bao giờ Bụt hiện lên giúp đỡ nàng cả. Dù Bụt không hiện ra nhưng Quan-Âm lại giáng trần ban cho nàng ba bảo bối. V́ vậy, đêm đêm nàng vẫn thở hít, nhập tĩnh, và đọc kinh. Nàng chỉ có thể thở hít nhập tĩnh, nhập tĩnh đọc kinh và đọc kinh thở hít, mà không thể vừa đọc kinh, vừa nhập tĩnh, vừa thở hít được.

Cứ như vậy, mười buổi vét sông qua đi, người nào cũng mệt đứ đừ. Sau khi đă hết mười công, họ được nghỉ. C̣n Minh-Đệ lại phải làm mười công nữa thay cho em. Tuy nàng có mệt mỏi, nhưng tối về, thở hít, th́ cái mệt lại biến đi mất. Sang buổi thứ mười một, nàng lại được phân công vào toán khác.

Buổi vét sông thứ mười một của Minh-Đệ chấm dứt vào lúc xế Ngọ.

V́ bị trúng lạnh từ hơn hai ngày trước, thành ra, tối về nàng thở hít, mà khí bế tắc không thông, nên hôm nay nàng mệt nhừ. Vừa về đến nhà, nàng thấy Minh-Can cùng với hai bạn trai, hai bạn gái đang luyện vơ với nhau ở sân. Minh-Can thấy nàng về, nó lên lớp:

– Về mau, đun nước pha chè cho khách uống.

Minh-Đệ thản nhiên vào bếp nấu nước, rồi pha trà. Một người bạn trai của Minh-Can hỏi:

– Con ở nhà chị đấy à?

– Gần như vậy.

Minh-Đệ đă quen với cảnh này, nên nàng nín nhịn. V́ mệt quá, nàng vào bếp, chui trong đống rơm nằm nghỉ. Vừa thiu thiu th́ chị Sửu gọi:

– Đệ đâu?

Nàng chưa kịp trả lời, th́ cái cán chổi đập vào chân nàng hai cái. Đau quá, nàng nhảy dựng dậy. Chị Sửu quát:

– Có đi xay thóc, dă gạo không? Chiều nay mà không có gạo nấu cơm th́ chỉ có chết, nhớ nhá.

Sau khi đập Minh-Đệ hai cán chổi, chị Sửu ngẫm ra một điều là mọi khi chị đập sẽ thôi, là Minh-Đệ ôm chân ngồi nhăn nhó một lúc mới đi nổi. Bây giờ nàng chỉ kêu lấy lệ, dường như không đau đớn ǵ.

Minh-Đệ vội lấy thúng vào gian nhà chứa thóc, xúc thóc đem ra cối xay. Xay xong lại phải sàng, xảy, rồi đem gạo ra cối dă. Gạo dă xong, th́ trời về chiều. Chịu Sửu quát:

– Con ngẫn ngờ kia, mau quét nhà, rồi gánh nước rửa chuồng lợn.

Minh-Đệ tuy mệt nhừ, người hâm hấp sốt, nhưng vẫn phải tuân hành. Nàng gánh được hai gánh nước trót lọt. Đến gánh thứ ba th́ trượt chân ngă lăn xuống đất. Không may, bắp chân chà phải mảnh sành, máu chảy ra chan chứa. Từ chị Sửu, cho tới Minh-Can, cùng mấy đứa em trai là Thắng, Lực đều dương mắt thản nhiên nh́n. Nàng quằn quại một lúc, rồi cố gắng ngồi dậy, uể oải ra vườn t́m cây thuốc dấu, hái mấy lá cho vào cối dă ra, đắp lên vết thương, rồi xé vạt áo cũ băng lại. Lát sau vết thương cầm máu. Nàng lê bước về buồng, nằm xuống nghỉ. Nhưng chị Sửu đă oang oang:

– Con ngớ ngẩn làm bộ, giả đau trốn việc đâu rồi? Có ra ngay không th́ bảo?

 

Ghi chú:

Cây nhọ-nồi: loại cây mọc hoang khắp Việt-Nam. Tên Hán-Việt gọi là Bách-thảo-sương. Tên khoa học là Pulvis Fumu carbonissantus. Khi dă cây này ra, th́ có chất mầu đen, giống như nhọ nồi. Cây này tính vị cay, hơi ấm, nhập tâm, phế kinh, tác dụng cầm máu, trợ tiêu hóa, giải độc. Có thể dùng trị chảy máu cam, chảy máu chân răng, tả lỵ. Chảy máu chân răng: dă nhọ nồi bôi vào. Chảy máu cam: án nhọ nồi khô, thổi vào mũi. Chữa ghẻ ngoài da trẻ con: tán nhọ nồi khô, trộn với mỡ heo, mỡ gà bôi lên. Chữa tả lỵ: nhọ nồi khô uống với cháo nóng, ngày hai lần, mỗi lần 8g.

Minh-Đệ chưa kịp trả lời, th́ tiếng Minh-Can nói:

– Chị để em vào, lôi nó ra cho chị nhá!

– Ừ, em làm dùm chị.

Minh-Can xồng xộc bước vào buồng, nó vung tay tát Minh-Đệ hai cái, rồi quát:

– Giả đau trốn việc này!

Mọi khi Minh-Can tát, th́ Minh-Đệ cảm thấy đau đớn. Nhưng nay sau hai cái tát với tất cả sức lực dáng vào mặt nàng, mà nàng chỉ cảm thấy hơi ran rát thôi. Minh-Can cũng nhận ra điều đó, thị bẻ quặt cánh tay nàng, rồi nhắc bổng lên, ném ra sân đánh huỵch một cái. Đau quá, Minh-Đệ nằm im, không ḅ dậy được.

Minh-Can cáu:

– Con chết tiệt giả bộ nữa hả?

Nó co chân đá vào mông nàng hai cái. Vốn đă bị đ̣n nhiều thành kinh nghiệm, Minh-Đệ ngẫm ra khi bị đ̣n, nàng cứ nhập tĩnh thực sâu, rồi thở hít, th́ cái đau giảm một nửa. V́ vậy nàng nhắm mắt nhập tĩnh rồi thở hít. Hai cái đá khiến thân thể nàng lăn đi hai ba ṿng, nhưng nàng vẫn nằm bất động. Thằng Mănh chạy ra lay nàng:

– Chị Đệ, chị Đệ.

Nàng vẫn nằm bất động. Nó oà lên khóc:

– Chị Đệ chết rồi, mau đi báo làng.

Nói rồi nó chạy vội đi. Chị Sửu vội ngăn lại:

– Con nỡm này nó giả đ̣ đấy, em mà báo làng, th́ làng họ nọc cổ em ra họ đánh cho mà coi.

Thằng bé vội ngừng lại. Chị Sửu với Minh-Can vội khiêng Minh-Đệ vào nhà, rồi đi luộc trứng, đánh cảm. Bấy giờ Minh-Can, chị Sửu mới biết sợ. Chị sờ tay vào ngực nàng, thấy c̣n thoi thóp thở, nên yên tâm. Chị chỉ mặt thằng Mănh, Tráng và con Minh-Nhàn:

– Muốn sống th́ câm cái miệng, đứa nào hé môi th́ tao đập chết, nghe không?

Ba đứa trẻ im lặng gật đầu.

Khi mặt trời lặn, th́ ông bà Thiết về. Xe vừa dừng trước ngơ bà Thiết không thấy Minh-Đệ ra dắt ngựa đi tắm, cùng cho ăn cỏ như thường lệ, bà hét lên:

– Cái con trời đánh thánh đâm đâu rồi? Có ra tắm ngựa hay không?

Minh-Can đon đả cùng bốn đứa trẻ chạy ra:

– A, bố về, mẹ về.

Thằng Lợi chạy đến ôm chân bà, bà đẩy nó ra:

– Làm ǵ thế này, cút.

Sau khi đẩy đứa trẻ ra, bà chợt thấy nét mặt Minh-Can như có vẻ sợ hăi, tay bà ṿng ra ôm lấy cổ con gái:

– Con gái của mẹ. Sao hôm nay ở trường có ǵ lạ không? Mẹ mua quà cho con đây này.

Bà móc trong bọc ra cái khăn lụa, choàng lên cổ Minh-Can. Thằng Lợi mới có bốn tuổi, thấy mẹ hắt hủi ḿnh, nó ngơ ngác nh́n bà Thiết bằng con mắt sợ hăi, rồi không hiểu nghĩ sao nó ̣a lên khóc. Ông Thiết vội bế nó lên lên, nó nức nở:

– Chị Sửu với chị Can đánh chết chị Đệ rồi.

Bà Thiết chép miệng:

– Cứ đánh chết nó đi cũng chẳng sao.

Ông Thiết cau mày hỏi chị Sửu:

– Bây giờ nó ở đâu?

– Thưa ông, sau khi đi việc làng về, cháu bảo nó gánh nước rửa chuồng lợn, nó giả bệnh rồi vào buồng nằm ngủ, mọi việc nào xay thóc, nào dă gạo, nào thổi cơm, em Can phải làm hết.

Lập tức bà Thiết rống lên như trâu gầm:

– Ông thấy không, con trời tru, đất diệt; con tù đâm chó đéo nó như vậy đấy, nó làm khổ cho con tôi, trời hở trời???

Bà cầm hai bàn tay Minh-Can lên xem xét tỷ mỉ dưới ánh đèn, trong ḷng đầy xót xa, bà bảo chị Sửu:

– Từ nay trở đi, cái con thiên lôi đánh nó có dở chứng ǵ, th́ mặc nó, chị đừng bắt đứa con châu ngọc của tôi phải làm việc.

Minh-Can xen vào:

– Tự con muốn chính tay ḿnh xay thóc, dă gạo để dâng hiến cho bố mẹ chứ có phải chị Sửu bảo con đâu? Mẹ đừng mắng chị ấy mà con phải tội.

Bà Thiết ôm sát Minh-Can vào ḷng:

– Ông thấy con nó có hiếu không? Thực không thua Tử-Lộ đội gạo, đâu kém vua Thuấn. Nó thực được cả người, cả nết, chứ đâu có như con khốn nạn kia.

Ông bà vào nhà thay quần áo, cơm đă dọn lên. Cả nhà ngồi vào hai mâm cơm. Ông Thiết bảo Lực:

– Con vào gọi chị dậy ăn cơm.

Thằng Lực vào buồng nói lớn:

– Chị Đệ ơi, dậy ăn cơm.

Minh-Đệ đau đớn, mệt mỏi, lại đang lên cơn sốt, chỉ ngất đi chứ chưa chết. Tuy nhiên trong cái ngất, nàng ngủ được một giấc, thành ra sức lực dần dần trở lại. Nghe tiếng em gọi, nàng nói trong hơi thở hổn hển:

– Các em cứ ăn cơm đi, chị không ăn đâu.

Lực trở ra nói với mẹ:

– Chị Đệ không ăn cơm.

Bà Thiết nghiến hai hàm răng vào nhau, mắt bà đỏ gay, mở tṛn như hai con ốc ang to. Bà rít lên:

– Mày lại hờn hả? Mày dỗi hả? Có dậy ngay không?

Giữa lúc đó, Minh-Đệ từ từ tỉnh giấc, tay đau, chân đau, mông bị vết đá tím bầm, nàng nghiến răng ngồi dậy, nhưng vẫn không nổi. Bà Thiết chụp ngay đôi đũa cả rồi lao người vào buồng Minh-Đệ; không nói, không rằng, bà quất vào mông, vào lưng, vào vai nàng liên tiếp không biết bao nhiêu cái. Mấy cái đầu Minh-Đệ c̣n dăy đụa, nhưng mấy cái sau nàng lại ngất đi, không biết ǵ nữa, mặc cho bà Thiết đánh. Đánh một lúc mỏi tay, bà Thiết hơi ngạc nhiên, v́ thấy Minh-Đệ không rên siết như mọi khi, bà chán nản ngừng tay:

– Để thằng cha mày dạy mày.

Bà ra nhà ngoài rống lên khóc với chồng:

– Ông thấy chưa? Nó làm gan, nằm lỳ ra không chịu dậy. Con ông đấy, ông dạy nó đi.

Kinh nghiệm cho ông Thiết biết, nếu ông đưa ra lời bênh Minh-Đệ, th́ vợ sẽ đánh chết đứa con gái bất hạnh của ḿnh. Nhược bằng ông hùa theo vợ, th́ tội cho nó, nên ông im lặng.

Bà Thiết thở hổn hển bảo Minh-Can:

– Con vào nắm cổ nó ném ra ngoài vườn kia cho mẹ. Mẹ không chịu được nữa rồi.

Được mẹ sai hành hạ kẻ thù, Minh-Can sướng quá, ả bước vào buồng chị túm áo ngực nàng nhắc bổng lên, rồi chạy ra vườn. Lúc đầu thị định ném nàng ra sau vườn thôi, nhưng bỗng tính ác nổi dậy, thị chạy ra chuồng hôi rồi ném nàng xuống. Bụp, Minh-Đệ rơi xuống dưới hố đầy phân, đầy ḍi bọ ngập đến ngang lưng. Nhưng vừa đau đớn, vừa mệt mỏi, nàng nào biết ǵ? Đầu nàng gục vào bờ chuồng hôi.

Ghi chú:

Thời Lư, chưa có cầu tiêu che kín như bây giờ. Thường mỗi nhà hay nhiều nhà chung nhau đào một hố sâu, bắc ván lên để ngồi đi đại tiểu tiện. Xung quanh trồng cây ré để che pḥng người ta "nh́n thấy". Cứ mấy ngày, phân nhiều th́ đem tro đổ lên trên. Khi nào phân đầy, th́ múc lên pha với nước đem bón cây, bón lúa.

Trong nhà, mọi người vẫn tiếp tục ăn uống, vui vẻ. Bà Thiết vừa ăn, vừa nói với chồng:

– Không biết ma quái, của nợ ở đâu nó lạc vào nhà này làm khổ cho tôi, làm khổ cho con Minh-Can.

Hết Hồi 1